Bezoek aan Theresienstadt

Dag 16, Praag

Zo’n 60 kilometer kilometer ten noorden van Praag ligt het vestingstadje Terezin, dat vooral bekend is onder de Duitse naam Theresienstadt. Ik ging er samen met de jarige Sjon naar toe; Henk was er al eens geweest en koos een ander dagprogramma. Voor M zit de vakantie erop. Zij reisde vandaag terug naar huis,

Een kleine bus bracht ons erheen, door de miezerregen die de zon weer heeft verdreven. Het waren passende weersomstandigheden voor deze treurige plek.

De Habsburgse keizer Josef II liet de vesting eind 18e eeuw bouwen als verdedigingslinie tegen de oprukkende Pruisen. Hij vernoemde haar naar zijn moeder, de geliefde keizerin Marie Theresia. Maar Theresienstadt werd vooral bekend als concentratiekamp in de Tweede Wereldoorlog, en in mindere mate doordat de moordenaar van de Habsburgse kroonprins Frans Ferdinand er een paar jaar gevangen zat. Die politieke moord leidde in juni 1914 de Eerste Wereldoorlog in, en het eind van het Habsburgse Rijk. Dat maakte in 1918 plaats voor nationale staten, en hoe dat afliep is bekend.

Vanuit Kamp Westerbork in Drenthe reden tussen 1942 en 1944 zeven treinen met Joodse Nederlanders naar Theresienstadt. De laatste trein vertrok op 4 september 1942. Er zaten bijna 2100 mensen in.

Theresienstadt was net als Westerbork een doorgangskamp voor gevangen Joden. De volgende halte was meestal Auschwitz of een ander vernietigingskamp. Daar werden bijna alle gevangenen vermoord.

In Theresienstadt mochten ze voor het Rode Kruis de schijn ophouden dat het wel meeviel met de gruwelijkheden van de Duitsers. Ook in dat opzicht is er een overeenkomst met Westerbork, dat de Joodse gevangene Rudolf Breslauer in 1944 een propagandafilm liet maken. Als dank voor de bewezen diensten stuurde de kampcommandant hem naar Auschwitz, waar hij en zijn gezin werden vermoord.

In Theresienstadt legden twintig gevangen professionele tekenaars in opdracht van de nazi’s het dagelijks leven vast. Een expositie getuigt daarvan. Sommige gevangenen maakten ook protesttekeningen. Die probeerden ze de vesting uit te smokkelen. Dat was een hachelijke zaak. Wie daarop werd betrapt wachtte het strafverblijf. We zagen er een voor Russische gevangenen. Die sliepen ‘s nachts met 50 mannen op twintig onverwarmde vierkante meter. Staande op de grond, of op elkaar liggend. Er waren geen bedden, en de winters waren ijzig koud.

Op de expositie hangt ook werk van de Joodse Nederlandse tekenaar Jo Spier. Hij tekende het leven in Theresienstadt in vriendelijke vormen en zachte pasteltinten. Zo zagen de Duitsers het graag. Spier overleefde de oorlog en werd naderhand beschuldigd van collaboratie. In 1951 emigreerde hij naar de VS, waar hij nog tot 1978 leefde.

Een beetje murw van alle gruwelijkheden waren we om half zeven weer terug in ons hotel.

Daar mogen we ons weer druk maken over onze eigen kleine zorgen. Vraagstukken als: hoe komen we morgen die grote drukke stad uit, op weg naar Wenen? En zou het echt zo hard gaan regenen als nu wordt voorspeld?

De Duitse taal kent een mooie uitdrukking voor dit soort kwesties: Deine Sorgen möchte ich haben.